Sciensano onderzocht psychoactieve stoffen in afvalwater

Speed- en ketaminegebruik piekt op donderdag in studentensteden

In Leuven, Gent en Brussel ligt het gebruik van amfetamine (speed) en ketamine hoger op donderdag, de typische uitgaansdag voor studenten. In andere steden is er een duidelijke weekendpiek voor druggebruik. Dat blijkt uit onderzoek van Sciensano.

In maart 2025 heeft Sciensano de aanwezigheid van acht verschillende psychoactieve stoffen in het afvalwater van zeventien afvalwaterzuiveringsinstallaties in België onderzocht. De resultaten bevestigen wat al bekend was uit enquêtes bij gebruikers: cocaïne, MDMA en ketamine worden op grote schaal gebruikt in alle regio's van het land. 

Crack – de gerookte vorm van cocaïne – wordt in alle delen van het land gedetecteerd en is dus zeker geen louter grootstadsfenomeen meer.

Gezien de toegenomen zichtbaarheid voor het grote publiek en de daarmee samenhangende risico's voor de gezondheid en de openbare orde, vraagt Sciensano extra aandacht voor deze drug in het beleid.

Cocaïne

Cocaïne is na cannabis de meest gebruikte illegale stof en de meest gebruikte stimulerende stof onder de algemene bevolking, blijkt uit eerdere bevragingen. Biomakers voor cocaïne werden dan ook aangetroffen in monsters uit alle onderzochte steden.

De hoogste voor de bevolking genormaliseerde massabelasting (PNML, uitgedrukt in mg/dag/1000 inwoners) werd gemeten in het weekend, wat wijst op gebruik in het nachtleven. De hoogste gemiddelde waarden over een hele week werd gemeten in de stations Antwerpen-Zuid, Brussel-Noord en Luik-Oupeye. Over het algemeen waren de gemeten PNML's lager voor locaties in Vlaanderen dan voor die in Wallonië en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest.

MDMA

MDMA is een van de meest gebruikte drugs in het nachtleven; ze wordt genoemd door ongeveer twee vijfde van de mensen die zeggen dat ze drugs gebruiken wanneer ze uitgaan. Net als voor cocaïne werden de hoogste wekelijkse gemiddelde PNML's aangetroffen in de monsters uit Antwerpen-Zuid en Brussel-Noord. MDMA wordt minder aangetroffen in Waalse afvalwaterzuiveringsinstallaties.

De variaties in PNML wijzen op gebruik in het nachtleven tijdens het weekend (de hoogste waarden worden gemeten op zondag-maandag, wat verklaard wordt door de langere uitscheidingsperiode van MDMA).

Ketamine

In een enquête bij gebruikers is ketamine de op drie na meest genoemde illegale stof. Dat blijkt ook uit de staalnames: biomarkers voor ketaminegebruik worden aangetroffen bij alle afvalwaterzuiveringsinstallaties, met uitzondering van Marche-en-Famenne. Het gebruik is gelijkmatig over het land verdeeld. Vergelijkingen met eerdere campagnes tonen aan dat het ketaminegebruik vertienvoudigd is in de afgelopen tien jaar.

Net als bij amfetamine is er een opvallende toename van het ketaminegebruik in de nacht van donderdag op vrijdag in steden met een grote studentenpopulatie, zoals Gent, Leuven en Brussel.

Amfetamine en methamfetamine

Net als MDMA wordt amfetamine of 'speed' vooral gebruikt in het nachtleven, en dan vooral in Vlaanderen. Dat kan met beschikbaarheid te maken hebben: twee derde van de in beslag genomen drugslaboratoria in België bevinden zich in de provincies Limburg en Antwerpen.

In steden met een aanzienlijke studentenpopulatie (Gent, Brussel, Leuven) is er een duidelijke piek op vrijdag . Dat wordt volgens Sciensano verklaard doordat de meeste studenten traditioneel op in de nacht van donderdag op vrijdag uitgaan.

Het gebruik van methamfetamine is vrij beperkt in België; in Waalse afvalwaterzuiveringsinstallaties werden zelfs geen detecteerbare hoeveelheden aangetroffen. In Antwerpen-Zuid en Brussel-Noord zijn de gemiddelde wekelijkse PNML’s van methamfetamine in de afgelopen tien jaar echter vertienvoudigd.

Crack

Crack, de rookbare variant van cocaïne, wordt vaak geassocieerd met grootsteden en met name  het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. Biomarkers van crack werden echter aangetroffen in 11 van de 17 zuiveringsinstallaties, wat erop wijst dat de drug wel degelijk in heel België voorkomt.

Volgens Sciensano is de drug in Brussel meer zichtbaar voor de algemene bevolking of krijgt er meer aandacht, wat de perceptie van Brussel als ‘hoofdstad van crack’ kan verklaren. Hoewel het gebruik laag blijft – in enquêtes zegt slechts 0,2% van de 15- tot 64-jarigen (alles samen zijn dat ongeveer 15.000 mensen) het voorbije jaar crack te hebben gebruikt – vraagt Sciensano wel beleidsaandacht voor de maatschappelijke impact ervan.

Synthetische cathinonen

Deze klasse van stimulerende drugs heeft effecten die vergelijkbaar zijn met die van amfetamine. Het Drugsagentschap van de Europese Unie monitort maar liefst 180 verschillende cathinonen. Organisaties zoals de Druglijn en het Belgisch Antigifcentrum geven aan dat tot 5% van de contacten in verband met illegale drugs betrekking heeft op synthetische cathinonen, voornamelijk x-MMC.

Die groeiende populariteit wordt echter niet gereflecteerd in het afvalwater. 4-MMC kon slechts in twee afvalwaterzuiveringsinstallaties gedetecteerd worden (Gent en Harelbeke), 3-MMC werd niet gedetecteerd.

Daarbij wijst Sciensano er echter op dat tijdens de monitoringcampagne van 2025 nog geen laboratoriumanalyses voor 2-MMC (en andere vaak voorkomende cathinonen) in afvalwater beschikbaar waren, hoewel 2-MMC wel voor twee derde van de totale hoeveelheid in beslag genomen cathinonen in de EU verantwoordelijk is. Internationale drugscontrolediensten melden ook een toenemend aantal gevallen waarin 2-MMC als 3-MMC wordt verkocht.

Methodologie
De analyse van influent afvalwater volgt de eenvoudige logica dat alles wat wordt geconsumeerd of in het lichaam aanwezig is, ook wordt uitgescheiden. Drugs worden door het lichaam omgezet in specifieke metabolische afbraakproducten – zogenaamde biomarkers – en belanden via het toilet in het afvalwatersysteem.

In theorie kan elke drug die wordt gebruikt en uitgescheiden worden gemonitord. In de praktijk is dit voornamelijk beperkt tot kennis over welke biomarkers moeten worden meegenomen. Sciensano zocht naar sporen van acht illegale drugs: cocaïne, MDMA, ketamine, amfetamine (speed), methamfetamine, crack cocaïne, 4-MMC (mephedrone) en 3-MMC.

Cannabis – momenteel de meest gebruikte illegale drug – werd niet onderzocht, omdat er meer onderzoek nodig is naar welke biomarkers in de op afvalwater gebaseerde epidemiologie moeten worden gemeten.

Voor de campagne van 2025 werden zeventien afvalwaterzuiveringsinstallaties in heel België geselecteerd, terwijl eerdere campagnes zich alleen op Brussel-Noord en Antwerpen-Zuid concentreerden. De monsters werden verzameld van maandag 24 maart 2025 tot en met zondag 30 maart 2025. 

Sciensano wil een nationale meting vanaf nu elk jaar in dezelfde periode te herhalen, liefst voor meer types drugs.