Verlaagt een groene omgeving het risico op kanker?
Bestaat er een verband tussen kenmerken van de omgeving waarin mensen wonen, zoals luchtvervuiling en de aanwezigheid van groen, en de incidentie van kanker? Een onderzoeksproject van de VUB is op zoek naar het antwoord.
Promotor van het onderzoek is prof. dr. Sylvie Gadeyne. Zij promoveerde in de jaren 2000 met een proefschrift over sociaaleconomische verschillen in mortaliteit. “Het was de eerste keer dat we dat konden onderzoeken, omdat we voor het eerst data hadden op individueel niveau, vertrekkende van de volkstelling van 1991 die op Statbel gekoppeld werd aan gegevens over sterfte”, vertelt Gadeyne in een gesprek met Artsenkrant.
“Zo konden we gegevens zoals opleiding, beroep en woonplaats op het niveau van individuen koppelen aan informatie over sterfte en emigratie uit het rijksregister. Er bleken enorme verschillen te bestaan: de levensverwachting van Vlaamse hoogopgeleide vrouwen bijvoorbeeld was toen 12,4 jaar langer dan die van Waalse laagopgeleide mannen.”
De onderzoeksgroep van Gadeyne is deze cijfers blijven actualiseren en differentiëren voor specifieke aandoeningen. “We zagen bijvoorbeeld een correlatie tussen opleidingsniveau en longaandoeningen, en tussen huisvesting en alcoholgerelateerde sterfte bij mannen – elk van die dimensies belicht een specifieke kwetsbaarheid.”
Victim blaming
“Als socioloog stel ik me dan de vraag: waarom is dat zo? Vandaag weet toch iedereen, ook mensen met een laag opleidingsniveau, dat roken slecht is, dat alcohol slecht is. Het is te makkelijk om te zeggen dat die verkeerde levensstijl hun eigen schuld is, want dat is een vorm van victim blaming. Voor deze mensen zijn roken en alcohol vaak een meer voor de hand liggende uitlaatklep of een copingmechanisme om met het leven om te gaan. Hoogopgeleide mensen of mensen met een hoog inkomen hebben vaak meer en gezondere opties voorhanden, dure hobby’s of exotische vakanties bijvoorbeeld.”
'Het is te makkelijk om te zeggen dat die verkeerde levensstijl hun eigen schuld is, want dat is een vorm van victim blaming'
Daarnaast spelen ook verschillen in toegang tot en gebruik van de gezondheidszorg een rol, zegt Gadeyne. “We zien dat mensen met een lager opleidingsniveau vaak minder communicatief zijn. Ze kunnen minder goed uitleggen wat er aan de hand is en durven dat misschien minder makkelijk aan te geven.”
Kanker en de omgeving
Het nieuwe onderzoeksproject “Where You Live Matters: Urban Environmental Exposures and Cancer Prevention” focust op de impact van omgevingsfactoren, vooral groene ruimtes, op een achttal kankertypes. “Ook daar trekken armere klassen aan het kortste eind: zij worden meer blootgesteld aan luchtvervuiling en een gebrek aan groene ruimtes. We willen onderzoeken wat groene ruimte doet met de incidentie van kanker. Daarbij kijken we niet alleen naar de kwantiteit, maar ook naar de kwaliteit van het groen: zijn het een paar bomen rond een industrieterrein, of een echt park?”
Sylvie Gadeyne en onderzoeker Joachim Gotink hebben toegang tot geanonimiseerde of gepseudonimiseerde data die bestaan uit een koppeling van verschillende databronnen van Statistics Belgium, de Stichting Kankerregister en data afkomstig van leefmilieu-instanties. De flessenhals daarbij is dat de onderzoeksgroep afhankelijk is van externe partijen, zegt Gadeyne. “Omwille van privacy krijgen wij niet zomaar toegang tot de data; die moet voor ons gelinkt worden.”
Groen is goed
De data worden gebruikt om multilevelmodellen met verschillende niveaus van determinanten te ontwikkelen. “Dat zijn statistische modellen die de werkelijkheid zo goed mogelijk reflecteren, waarbij we controleren voor vertekenende factoren. In een ouder onderzoek bleek bijvoorbeeld een oversterfte aan longgerelateerde ziektes in huishoudens die met hout verwarmen. Daar kwam kritiek op: de oorzaak is niet de houtkachel, maar de sociaaleconomische status, die ook geassocieerd is met meer roken en drinken. Wanneer wij daarvoor corrigeren, wordt het effect iets kleiner, maar het blijft overeind.”
Uit eerdere bevindingen van de onderzoeksgroep blijkt de link tussen luchtvervuiling en longkanker al. “Dat is een evidentie natuurlijk. Maar we zien ook dat groene ruimtes een buffer kunnen zijn die een deel van de luchtvervuiling opvangt of zuivert. In het algemeen zijn groene ruimtes goed voor de gezondheid, omdat ze ook uitnodigen om fysiek actief te zijn, om meer te gaan wandelen, om meer te gaan sporten. En ze zijn ook belangrijk voor de mentale gezondheid – tijdens de covidperiode zagen we al hoe belangrijk parken en groene zones waren.”
Tegelwippen
Moet bomen planten dan een onderdeel van een kankerpreventieplan worden? “Om te beginnen: het blijven statistische modellen op populatieniveau, je mag dat niet op individueel niveau zien. Het is niet omdat ik uitzicht op groen heb, dat mijn individuele kankerrisico verandert.”
“Een paar jaar geleden heb ik onze bevindingen in het Brusselse parlement voorgesteld. Er werd mij toen gevraagd: ‘Ja, wat moeten we nu doen met je resultaten?’ Ik ben geen politica, maar ik heb toen gepleit voor kleine maatregelen: doe infocampagnes over luchtkwaliteit, raad aan om ramen niet open te laten staan tijdens het piekuur, … Ik woon in Gent, en hier stimuleert het stadsbestuur ‘tegelwippen’: tegels aan de voorgevel van huizen weghalen om er bloemen, struiken of bomen te planten. Alleen al mentaal maakt het een enorm verschil om door zo’n groene straat te wandelen in plaats van door een straat vol tegels en beton.”
Schroom wegnemen
Gadeyne hoopt dat ook artsen zich bewust zijn van de impact van sociaaleconomische factoren. “Ik weet niet in welke mate dat in het curriculum aan bod komt, maar besef dat het niet voor iedereen even makkelijk is om te zeggen wat er scheelt of om iets te veranderen aan de situatie. Wie rookt, zou daar beter mee stoppen, daar zijn we het allemaal over eens. Maar of dat lukt, hangt ook af van de begeleiding, je netwerk en het milieu waarin je zit, denk ik. Sommige mensen hebben meer begeleiding nodig, hebben het moeilijker met therapietrouw of kunnen die begeleiding niet betalen.”
“Of een ander voorbeeld: de incidentie van borstkanker is hoger bij hoogopgeleide vrouwen; daarbij speelt het feit dat ze pas op latere leeftijd aan kinderen beginnen een belangrijke rol. Maar hun overleving is veel hoger, onder meer omdat ze in een vroeger stadium een diagnose krijgen, hun therapie vaak beter kunnen opvolgen. Ze krijgen de ziekte vaker, maar sterven er minder aan.”
“Ik denk dat ervaren artsen zoiets meteen aanvoelen. Die kunnen zeggen: die patiënt heeft het begrepen, die patiënt heeft extra aandacht nodig. Het is heel belangrijk om goed te communiceren, mensen zich op hun gemak te laten voelen bij een arts en hun schroom weg te nemen.”
Tot nu toe heeft de onderzoeksgroep vooral kwantitatief onderzoek gedaan. Gadeyne zou dat graag aanvullen met kwalitatief onderzoek. “Dat wil zeggen dat we met mensen gaan spreken. Waarom denken jullie zelf dat die verschillen er zijn? Wat kan er volgens jullie aan gedaan worden? Het zou heel verhelderend zijn als we dat aan vijftig of honderd patiënten en artsen zouden kunnen vragen.”
“Omgekeerd zouden artsen kunnen aangeven op welke moeilijkheden zij botsen om bepaalde groepen te bereiken. Ik denk dat we echt nood hebben aan zo’n onderzoek. Maar we moeten het gefinancierd krijgen, en dat is vandaag niet makkelijk.”
Op 9 oktober werd het Belgisch Kankerplan voor de periode 2026-2036 voorgesteld. Het plan voorziet onder meer in een herziening van oncologische zorgprogramma’s, de hervorming van het multidisciplinair oncologisch consult (MOC) en de verdere concentratie van complexe kankerzorg. De samenwerking met de eerste lijn moet een grotere plaats krijgen. In onze volgende editie gaan we dieper in op het nieuwe plan.