"Geestelijke gezondheidzorg is meer dan 'steeds meer bedden'"
Tijdens een studiemiddag van de Belgische Vereniging van Ziekenhuisdirecteurs juni pleitte Isabel Moens, expert geestelijke gezondheidszorg op het kabinet van federaal minister van Volksgezondheid Frank Vandenbroucke, voor een ingrijpende verandering in de organisatie van de geestelijke gezondheidszorg.
Volgens Isabel Moens mag de toekomst niet worden gereduceerd tot "meer bedden", "meer aparte raadplegingen" of "meer geïsoleerde projecten". Volgens haar moet geestelijke gezondheidszorg worden beschouwd binnen het kader van de volksgezondheid, gebaseerd op de werkelijke behoeften van de bevolking. Dit houdt in dat het gehele zorgtraject wordt bestreken: preventie, vroegtijdige opsporing, behandeling, revalidatie en de geleidelijke op- en afbouw van de zorg.
"Eén op de twee mensen krijgt op een bepaald moment in zijn of haar leven te maken met een psychische aandoening."
Deze aanpak vereist samenwerking binnen een netwerk. Alle betrokkenen – algemene ziekenhuizen, psychiatrische ziekenhuizen, huisartsen, mobiele diensten, scholen, huisartsen, sociale diensten, politie en jeugdzorg – moeten kunnen samenwerken rond dezelfde doelgroep en een gedeelde collectieve verantwoordelijkheid opnemen.
Isabel Moens herinnerde iedereen eraan dat één op de twee mensen in hun leven een psychische aandoening zal ontwikkelen en dat ongeveer één op de vier er jaarlijks mee te maken krijgt.
Het is echter belangrijk om onderscheid te maken tussen veel voorkomende aandoeningen, zoals angst, depressie of alcoholgerelateerde problemen, en ernstige psychische aandoeningen, die een kleiner deel van de bevolking treffen maar intensievere zorg vereisen.
Psychisch lijden in context
Moens benadrukte ook dat psychisch lijden zelden op zichzelf staat. Huisvesting, werk, inkomen, school, sociale relaties, trauma's uit de kindertijd en leefomstandigheden spelen allemaal een cruciale rol. Daarom is een behandeling die zich uitsluitend op symptomen richt onvoldoende. We moeten ook werken aan herstel, sociale integratie, relaties, werk en de leefomgeving.
Vanuit dit perspectief moet de zorg beter worden georganiseerd en dichter bij de individuen worden geleverd, in hun eigen leefomgeving. De bepleite aanpak is die van 'gemeenschapsgerichte geestelijke gezondheidszorg', wat betekent dat de geestelijke gezondheidszorg geworteld is in de gemeenschap en verbonden is met de algemene gezondheidszorg, ziekenhuizen en andere sectoren.
Wat het budget betreft, gaf Isabel Moens aan dat de federale overheid jaarlijks ongeveer 3,4 miljard euro uittrekt voor geestelijke gezondheidszorg, wat neerkomt op ongeveer 8,7% van het gezondheidszorgbudget. Het grootste deel van deze middelen blijft echter geconcentreerd in de ziekenhuiszorg. De uitdaging is daarom niet alleen hoeveel bedden er beschikbaar zijn, maar vooral wat er gebeurt vóór en na een ziekenhuisopname, en hoe te voorkomen dat situaties escaleren tot een crisis.
Belangrijke federale hervormingen
Als antwoord op het verwijt dat "Frank Vandenbroucke niets heeft gedaan", benadrukte ze de belangrijkste mijlpalen van de federale hervormingen: de ontwikkeling van mobiele crisisteams, de versterking van de eerstelijnszorg door middel van de conventie eerstelijnspsychologen, de ondersteuning van de spoedeisende hulp, de intensivering van bepaalde psychiatrische diensten, de oprichting van programma's voor kinderen en jongeren, met name die met eetstoornissen, en de samenwerkingsverbanden tussen kinder- en jeugdpsychiatrie en kindergeneeskunde.
Eén observatie baart haar in het bijzonder zorgen: ondanks de wens om de afhankelijkheid van ziekenhuisbedden te verminderen (ook al is er niet altijd overeenstemming over de definitie van "bedden"), blijft België een hospitalocentrisch land. Het heeft nog steeds ongeveer 135 psychiatrische bedden per 100.000 inwoners.
De reducties die in de loop der tijd zijn doorgevoerd, blijven beperkt: aanvankelijk werden ongeveer 2.474 bedden 'bevroren', maar een aanzienlijk deel daarvan werd later weer in gebruik genomen, waardoor de netto afname uitkomt op ongeveer 1.248 bedden, oftewel iets meer dan 7%.
Reactietijd van mobiele teams
Nog een cruciaal punt: mobiele crisisteams kunnen niet werken met reactietijden van 48 uur voor volwassenen of 72 uur voor kinderen en jongeren. Volgens Isabel Moens is een dergelijke tijdspanne onverenigbaar met een daadwerkelijke crisisrespons.
De geestelijke gezondheidszorg moet sneller kunnen ingrijpen, in samenwerking met de diensten die in acute situaties in de frontlinie staan: politie, huisartsen en de hulpdiensten.
Het is onaanvaardbaar dat jongeren worden doorverwezen naar de psychiatrische zorg voor volwassenen vanwege een gebrek aan geschikte alternatieven.
Moens benadrukte ook het belang van een betere integratie van algemene ziekenhuizen in de netwerken voor geestelijke gezondheidszorg. Deze netwerken zijn niet vrijgesteld van de hervorming. Psychiatrische diensten in algemene ziekenhuizen, spoedafdelingen, liaisondiensten en de behandeling van somatische comorbiditeiten spelen een cruciale rol, mits ze verbonden zijn met netwerken en niet geïsoleerd opereren.
Ze wees op verschillende problemen voor kinderen en jongeren, waaronder gedwongen opnames, opnames op spoed na zelfmoordpogingen, eetstoornissen en lange wachtlijsten. Ze noemt het onaanvaardbaar dat jongeren soms moeten worden doorverwezen naar de psychiatrische zorg voor volwassenen vanwege een gebrek aan geschikte alternatieven.
Het doel is om echte zorgprogramma's en geïntegreerde zorgtrajecten te ontwikkelen. Dit vereist ook een flexibeler benadering van bepaalde financieringsmechanismen.
Verdere hervormingen moeten volgens haar voorkomen dat er aparte categorieën voor elke dienst worden gecreëerd. Het doel is juist om echte zorgprogramma's en geïntegreerde zorgtrajecten op te bouwen. Dit impliceert ook het flexibeler maken van bepaalde financieringsmechanismen, vooral wanneer ziekenhuizen onder druk zijn om jongeren in een bed te houden om de bezettingsgraad te behalen, terwijl een flexibelere aanpak dichter bij hun leefruimte de voorkeur zou hebben.
Tot slot pleitte Isabel Moens voor geestelijke gezondheidszorgnetwerken die meer verantwoording afleggen aan hun patiënten. Deze netwerken zouden hun prioriteiten moeten kunnen bepalen: het aantal spoedeisende hulpbezoeken na zelfmoordpogingen verminderen, gedwongen opnames terugdringen, vroegtijdige opsporing verbeteren, interventies versnellen en effectiever samenwerken met overkoepelende organisaties en andere sectoren.