Kringdag Domus Medica
De huisartsenkring in een veranderend zorglandschap
Tijdens de Kringdag van Domus Medica schetste prof. Filip De Rynck hoe huisartsenkringen hun rol als lokaal netwerk verder kunnen ontwikkelen. Op een dag waarop samenwerking centraal stond, bleef uiteraard ook de beslissing van Vlaams minister van Welzijn Caroline Gennez om Impulseo af te bouwen niet onbesproken.
De septemberverklaring van minister-president Matthias Diependaele en de daaropvolgende besparingsmaatregelen van Vlaams minister van Welzijn Caroline Gennez stuurden een schokgolf door het huisartsenlandschap. Dat zei Domus Medica-voorzitter Maaike Van Overloop bij de opening van de Kringdag. "De geplande afbouw dreigt de ondersteuning in de huisartsenpraktijken fundamenteel te raken, met gevolgen voor praktijkassistenten, praktijkverpleegkundigen, administratieve ondersteuning en uiteindelijk vooral voor de patiënten."
De manier waarop het beleid vandaag wordt gemaakt, toont voor Van Overloop aan dat de huisartsenkringen vandaag belangrijker dan ooit zijn. "Beleid wordt niet gemaakt in een vergaderzaal, maar krijgt pas betekenis op het terrein: in de huisartsenpraktijk, in de wachtpost, in de gemeente, in de dagelijkse realiteit van collega's en patiënten. De kringen zijn daarbij onmisbaar omdat ze de signalen vanuit het terrein samenbrengen. De kringen vertalen het beleid naar de praktijk en de praktijk naar het beleid. De kringen weten waar de kansen liggen, maar ook waar het schuurt. Willen we de uitdagingen van morgen aangaan, dan hebben we de stem, de ervaring en de creativiteit van de kringen meer dan ooit nodig."
Reeks uitdagingen
Huisartsenkringen staan vandaag voor een reeks uitdagingen: het huisartsentekort, toegankelijkheid, de organisatie van de wachtdiensten, samenwerking, digitalisering, preventie en vergrijzing. "Tegelijkertijd weten we dat geen enkele kring dezelfde is. Elke regio heeft een eigen context, zijn eigen sterktes en zijn eigen problemen", aldus Maaike Van Overloop. Met deze uitdagingen in het achterhoofd is ze ervan overtuigd dat samenwerking niet langer een keuze is, maar wel een noodzaak.
Prof. Filip De Rynck, emeritus hoogleraar bestuurskunde aan de UGent, bestudeert sinds enkele jaren samen met Lieven Janssens (UAntwerpen) in opdracht van ziekenhuiskoepel Zorgnet-Icuro de transitie van de zorg. "Daarbij kijken we ook naar het lokale niveau, waarbij eerste lijn en lokaal niveau voor ons geen synoniemen zijn. Het lokale niveau is veel breder en bestaat uit allerlei actoren die dicht bij de mensen actief zijn. Dit is duidelijk geen strikt administratieve omschrijving. Denk bijvoorbeeld aan lokale dienstencentra, maar ook aan huisartsen en hun kringen."
Een van de onderzoeksobjecten van De Rynck zijn zorgnetwerken en praktijknetwerken. "Een huisartsenkring is ook een netwerk. Ik voerde met veel huisartsen intensieve gesprekken om te bekijken wat ze precies doen. Ik stel daarbij vast dat een aantal huisartsen – niet allemaal en niet allemaal even intensief – zelf vormen van zorgcoördinatie opnemen, al dan niet in afstemming met thuisverpleging, thuiszorg, ziekenhuizen en andere actoren. Er bestaan veel verborgen netwerken die we niet zien, maar die we nodig hebben om een goed beeld te krijgen van hoe zorg in de praktijk verandert."
Kosten en baten
Huisartsenkringen zijn volgens De Rynck vanuit bestuurskundig perspectief bijzondere organisaties. Hij vergelijkt huisartsen met zelfstandigen die aangesloten zijn bij Unizo. "Bij zelfstandigen hoor je vaak dat Unizo niet namens hen spreekt. Hetzelfde horen we bij huisartsen. Ze zijn lid van de kring, maar staan als het ware met de rug naar de organisatie. De kosten en baten van de inzet voor de kring worden kritisch bekeken. Volgens mij hebben huisartsenkringen maar een beperkt mandaat. Ik hoorde van veel huisartsen dat de kring namens de huisartsen spreekt, maar niet namens hen persoonlijk. Sommige huisartsen namen duidelijk afstand van hun kring."
Een uitdaging voor de huisartsenkring is de vaststelling dat dé huisarts niet bestaat. "Er bestaan uiteenlopende opvattingen over de vrijheid van het beroep en de ethiek van de zorg. Alleen al de term 'vrij beroep' is interessant. Wanneer je met artsen over de overheid discussieert, valt al snel het woord staatsgeneeskunde. U mag echter niet vergeten dat uw dure opleiding in hoge mate door de gemeenschap is betaald. Als u uw opleiding volledig zelf had moeten betalen, zou u misschien tot uw 45ste uw studieschuld aflossen, zoals in de Verenigde Staten."
De verschuiving van operationeel naar inhoudelijk brengt lastige vragen met zich mee
Focus verschuift
Er bestaan ook verschillen tussen generaties en geslachten. "De vervrouwelijking van het beroep is daarbij geen neutrale factor. Het aandeel vrouwelijke huisartsen steeg intussen tot 51%. Er wordt gekozen tussen prestatiegeneeskunde, forfaitaire praktijken en de New Deal. De afgelopen jaren zijn huisartsenpraktijken ingrijpend veranderd. De inschatting is dat 70 tot 73% van de praktijken groepspraktijken zullen zijn in 2030. In de stad Antwerpen werkt ongeveer de helft van de huisartsen inmiddels in het forfaitaire systeem. De werkdruk neemt toe en taakdelegatie is een belangrijk thema, zoals blijkt uit reacties op de afbouw van Impulseo. Deze veranderingen kunnen niet zonder gevolgen blijven voor de huisartsenkringen."
De hypothese van Filip De Rynck luidt dat verjonging, vervrouwelijking en groepspraktijken hogere verwachtingen ten aanzien van de huisartsenkringen met zich meebrengen. "De focus verschuift van de klassieke beroepsverdediging naar het profiel van huisartsenpraktijken en naar veranderende organisatorische omgevingen. Als mijn stelling klopt, verschuiven de kringen geleidelijk van operationele organisaties die zich bezighouden met bijvoorbeeld wachtdiensten, naar organisaties die zich meer richten op beleidsinhoudelijk werk en sterker gericht zijn op geïntegreerde zorg."
Die verschuiving van operationeel naar inhoudelijk brengt lastige vragen met zich mee. "Zijn huisartsenkringen daarvoor voldoende uitgerust qua capaciteit en competenties? Het interne debat binnen de huisartsenkringen moet daarom gaan over management en alternatieve financieringsvormen, waarbij voluit het woord moet worden gelaten aan de nieuwe generaties. Ik zie hier en daar nog kringen waarin de oudere generatie uit solopraktijken naar mijn smaak iets te veel domineert. Dan negeert men de vragen van veranderende generaties, met een andere opvatting over het beroepsbeeld en over de rol van de huisarts", besluit De Rynck met een duidelijke opdracht aan de huisartsenkringen.
>> Lees meer over de Kringdag op onze website.